Szkolny klub ochrony kasztanowca.

 

Zaistnieliśmy 20.03.2005r.

 

Akcje „Sprzątanie świata” i inne porządkujące bałagan wokół nas są niewątpliwie potrzebne,

ale…. , no właśnie. Postanowiliśmy zająć się czymś, czego efekty nie znikają w ciągu tygodnia, a świat może być nie mniej uroczy niż rok temu.

Rzuć okiem:

Szrotówek kasztanowiaczek (Cameraria ohridella)

- groźny szkodnik kasztanowca białego.

 

Szrotówek kasztanowcowiaczek jest motylem z rodziny kibitnikowatych (Gracillaridae),który został opisany w 1985 roku przez Deschka i Dimić w Macedonii, gdzie został odkryty na kasztanowcu białym rosnącym nad jeziorem Ohrydzkim. W Polsce uszkodzone liście kasztanowca białego przez larwy tego motyla zaobserwowano po raz pierwszy na początku lipca 1998 roku w Ogrodzie Botanicznym w Wojsławicach k/Wrocławia (Labanowski i Sojka1998). Masowy pojaw tego motyla i silne uszkodzenie drzew południowych rejonów kraju, między innymi w rejonie Cieszyna, Pszczyny i Raciborza obserwowano w 1999 roku (Ćwiklińska i Ćwiklinski 2001), a pierwsze uszkodzenia liści kasztanowca białego w Słubicach zaobserwowano w 2001 roku. Obecnie występuje powszechnie w całej Polsce w dość dużym nasileniu powodując brązowienie i przedwczesne opadanie liści. W 2002 roku nasilenie szkodnika było wyjątkowo duże a dodatkowo panujące susza spowodowała to, że już we wrześniu nastąpiło  wypuszczenie liści z pąków śpiących na wierzchołkach pędów i pojawienie się licznych kwiatostanów. Taka sytuacja stwarza niebezpieczeństwo częściowego przemarzania pędów wierzchołkowych, a nawet całych konarów drzew. Od 1992 roku szrotówek kasztanowcowiaczek jest plagą prawie we wszystkich krajach Europy, a w 2002 roku odnotowano go także po raz pierwszy w Wielkiej Brytanii i na Ukrainie. O jego dużym zagrożeniu dla kasztanowca białego w Europie świadczy taki fakt, że w styczniu 2001 roku z inicjatywy Unii Europejskiej Stworzono specjalny program badawczy pod nazwą „CONTROCAM” (Control of Cameraria), w obrębie którego współpracują naukowcy z 8 instytutów badawczych (Francja – INRA, Niemcy – TURMUC, Cechy – CSIOCB, Szwajcaria – CABIS i UBERN, Australia – UBW, Włochy – UTRS i Grecja – TEIK). Celem tego programu jest opracowanie agrotechnicznych i biologicznych metod zwalczania szrotówka, ale póki co naukowcy pracują nad takimi zagadnieniami badawczymi jak: ustaleniu zakresu roślin żywicielskich, szybkość i czynniki warunkujące rozprzestrzenianie się, wykorzystanie feromonu płciowego do wykrywania i określenia liczebności motyli, określenia składu gatunkowego i nasilenia drapieżców i pasożytów, ustalenie warunków potrzebnych do rozwoju poszczególnych stadiów rozwojowych i zimowania itp. Wyniki uzyskane w wyniku programu ‘Controcam” były prezentowane na Europejskim Kongresie Entomologicznym w Thessalonikach (7-13.10.2002) i wywnioskować można z nich tyle, że do praktycznych zaleceń zwalczani szrotówka kasztanowcowiaczka jest jeszcze daleka droga.

 

Rozpoznanie szkodnika

 

Motyle maję długość 2,8-3,8 mm, ich skrzydła przednie są barwy jasno czerwonozłotoochrowej z białymi przepaskami czarno obrzeżonymi, czułki są nitkowate, prawie tak długie jak ciało (Fot. 1). Jaja są płaskie, owalne długość larw I stadium wynosi 0,2-0,4 mm, barwy białej. Larwy przechodzę cztery stadia rozwojowe, długość larwy I stadium wynosi 0,4-0,5 mm a ostatniego osiąga 3,5-4,5 m. Poczwarki są brązowe, długości 3,5-5 mm umieszczone w jedwabistym kokonie, stąd w części przedniej mają spiczastą ostrogę do przebijania kokonu i skórki liścia.

 

Rośliny żywicielskie

 

Szrotówek kasztanowiaczek wyraźnie preferuje kasztanowca białego (Aesculus hippocastanum), w znacznie mniejszym stopniu uszkadza liście kasztanowca krwistego (a. Pavia), kasztanowca żółtego (A. flaya) i kasztanowca czerwonego (A. xcarnea), a nie rozwija się zupełnie w liściach kasztanowca drobno kwiatowego (a. Parviflora), kasztanowca gładkiego (A. Glabra) i Aesculus indica. W Australii obserwowano również małe miny na klonie jaworze (Acer pseudoplatanus) i klonie zwyczajnym (A. Platanoides), ale nie są to typowa rośliny żywicielskie dla tego owada.

 

Rozprzestrzenianie się szkodnika

Wciągu sześciu lat od wykrycia szrotówek kasztanowcowiaczek rozprzestrzenił się w całej Macedonii i Serbii. W1989 roku jego pojawienie notowano w Chorwacji – w pobliżu Zagrzebia, w Austrii – w pobliżu Linzu i w Bułgarii koło Sofii. Na Węgrzech po raz pierwszy

Zauważono szrotówka w 1993 roku w pobliżu granicy austriackiej i w Czechach w południowej części Moraw. W Niemczech pierwsze uszkodzone drzewa przez szrotówka  odnotowano w 1996 roku w południowo wschodniej Bawarii i w pobliżu Drezna, a we Włoszech owad ten jest obserwowany od 1992 roku, we Francji od 1998 roku, w Holandii i w Turcji od1999 roku, a w Wielkiej Brytanii po raz pierwszy zanotowano go w 2002 roku. Mechanizmy rozprzestrzeniania się szrotówka są dwa: na krótką odległość przez wiatr, na długi dystans przez środki transportu, przy czym o szybkości przemieszczania decyduje zagęszczenie drzew kasztanowca.

Rodzaj uszkodzeń

Szrotówek kasztanowcowiaczek zasiedla zarówno stare jak i młode drzewa kasztanowca  białego, głównie przy ulicach i w parkach miast, a także wzdłuż dróg. Gąsienice I stadium zjadają górną warstwę komórek miękiszowych liścia tworząc mały, okrągły chodnik o średnicy 1-3 mm tzw. minę. Gąsienice III stadium żerowisko silnie powiększają, a mina larwy IV stadium zajmuje powierzchnię 4-8 cm2 pomiędzy nerwami bocznymi i osiąga długość 3-4 cm . Pierwsze miny na liściach pojawiają się na początku maja, a całkowite zniszczenie kiści przez gąsienice II pokolenia ma miejsce już w sierpniu. Na jednym liściu może być ponad 200min, a na pojedynczym listku do 50 min. Szkodliwość szrotówka polega na zmniejszeniu powierzchni asymilacyjnej liści, czego wynikiem jest skrócenie przyrostów pędów i zmniejszenie wielkości owoców lub całkowity brak owocowania. Prawdopodobnie krótko trwała defoliacja drzew nie będzie powodem ich zamierania , ale wczesne pozbawienie drzew liści przez kilka kolejnych lat może do tego doprowadzić. Przyśpieszone opadanie liści o 1-1,5 miesiąca następuje wówczas, jeżeli drzewo więcej niż 90% powierzchni asymilacyjnej.

Zarys biologii

W Europie środkowej w ciągu roku rozwija się 3-4 pokolenia, w Polsce obserwuje się trzy pokolenia, które zachodzą na siebie. Zimują poczwarki otoczone kokonem w opadłych liściach, z których w ostatnim tygodniu kwietnia lub pierwszym tygodniu maja wychodzą motyle. Lot motyli trwa w zależności od warunków pogody 2-3 tygodnie, a największe nasilenie liczebności motyli pokolenia zimującego występuje na początku maja, co przypada na główny okres kwitnienia kasztanów. Motyle I pokolenia najliczniej pojawiają się pod koniec czerwca, motyle II pokolenia na początku sierpnia, zaś od połowy września obserwuje się już motyle III pokolenia. Motyle wszystkich pokoleń przesiadują masowo na pniach starych drzew są jednak aktywne w godzinach pomiędzy 6 a 13, a największą liczba kopulacji odbywa się w godzinach pomiędzy 9 a 11 rano. Samice Składają jaja na górną strone liści pojedynczo, najczęściej obok nerwów bocznych, rzadziej w pobliżu nerwu głównego. Jedna samica składa w ciągu życia od 20-30 jaj, a na jednym liściu może się znajdować do 65 jaj. Rozwój embrionalny jaja trwa 2-3 tygodni. Okres żerowania gąsienic I pokolenia trwa od połowy maja do połowy lub końca czerwca. Przepoczwarczenie następuje w połowie czerwca i trwa 2 lub nawet 3 tygodnie. Motyle II pokolenia występują w lipcu, a często nawet do polowy sierpnia. Okres żerowania gąsienic tego pokolenia ma miejsce w sierpniu, a przy zimnej pogodzie do połowy września. Część gąsienic tego pokolenia zapada w stan spoczynku tzw. diapauzę. Motyle II pokolenia są aktywne we wrześniu, a gąsienice żerują w październiku, a następnie zimują. Okres żerowania larw trwa przeciętnie 4 tygodnie.   

 

Zwalczanie szrotówka innymi metodami niż chemiczne

 

Najprostszą metodą ograniczającą występowanie szkodnika jest zbieranie opadłych liści i natychmiastowe ich niszczenie, aby nie dopuścić do wylotu motyli. Liście wraz z larwami szkodnika można niszczyć można niszczyć przez spalanie lub w dłuższym czasie przez ich kompostowanie w pryzmie przykrytej ziemią lub folią, gdzie temperatura musi osiągać ponad 40 stopni C. Przyszłościowym rozwiązaniem zwalczania samców szrotówka może być wykorzystanie feromonu płciowego samicy, który został zidentyfikowany jako (8E, 10Z)- tetradeca-8, 10-dienal przez Ales Svotosa z Pragi w 1999roku . Uruchomienie przemysłowej produkcji atraktantu płciowego daje trzy możliwości zwalczania szrotówka kasztanowiaczka: masowe wyłapywanie samców na pułapki lub opaski lepowe nasycone atraktantem , niedopuszczenie do kopulacji przez dezorientację samców rozproszonym atraktantem, oraz nanoszenie kropli płynu zawierającego feromon i truciznę, która zwabiałaby ,    a  następnie uśmiercała samce.

 

Literatura :

Ćwikliński L., Ćwikliński J. (2001) : Nieco więcej o szrotówku kasztanowcowiaczku  .

Ochrona roślin, 5/6. 10-12. Labanowski G., Soika G. (1998) : Szrotówek kasztanowiaczek zagraża kasztanowcom w  Polsce. Ochrona Roślin, 12: 12.

        

Zainteresowania, wrażliwość i chęć ratowania własnego środowiska zaowocowały powstaniem Szkolnego Koła Ochrony Kasztanowca. Jest nas na razie 13. Planujemy dalsze działania w walce ze szkodliwym motylkiem i zapraszamy do współpracy.

Kontakt: ZS nr1 w Wadowicach, ul. Słowackiego 4.

                Opiekun koła: mgr inż. Andrzej Brańka

                 Koordynator : Kamil Kurzynie  kl  I d  tb

 

Materiały przygotowali: Łukasz Koczot, Dawid Witek, Paweł  Smaza,                                                                                        Łukasz  Kozioł ,Andrzej Brańka.

 

                                                                                                 Opracował: Andrzej Brańka.